هنر هاي سنتی ایران
بسم الله الرحمن الرحیم
هنر هاي سنتی ایران
دانشگاه جامع علمی – کاربردي اهواز
دانشکده خبراهواز
تهیه کننده و مدرس : استاد علی نقی طاهري
منبع :
وبلاگ : تارنماي ارتباط جهانیDSOLIMANI.BLOGFA.COM
هنرهاي سنتی ایران
1 - تذهیب ( زرینه کاري ) : 13 - شیشه گرى :
۲ - تشعیر : 14 - جاجیم بافی :
3 - گلیم بافی : 15 - ترمه بافی :
4 - خوشنویسی : 16 - سجاده بافی
5 - کاشی کاري : 17 - گلابتون
6 - خاتم کاري 1۸ -مرصع کاري
7 - خراطی : 19 - قلم زنی :
8 - معرق کاري 20 - ملیله کاري :
9 - منبت کاري : 21 - دواتگري
10 - گره چینی : 22 - نقاشی ایرانی :
11 - ساخت سنتی ساز : 23 - قاب آینه لاکی :
12 - حصیر بافی : 24 - قلمدان :
تذهیب ( زرینه کاری ):
هنر تذهیب از هنر های وابسته به کتابت در هنر ایرانی- اسلامی است. این هنر ک ریشه در هنر قبل از اسلام دارد بیشتر در تزیین کتب مذهبی خصوصا قرآن بکار می رود
چون ایرانیهای مانوی مذهب، کتاب دینی خود (ارژنگ یا ارتنگ) را که به وسیله مانی منقوش و مزین دیده بودند بعد از ایمان آوردن به اسلام به تزئین قرآن روی آوردند. اما احتمالاً به دلیل اینکه اسلام شکل و تصویر را نهی کرده و مکروه دانسته هنرمندان برای ارضاء حس هنری خود به تزئین و تذهیب رو آوردند
هنرمندان تذهیب کار توجه زیادی به ترسیم اشکال نباتات ، گلها ، مناظر طبیعی و گاهی اشکال پرندگان کردهاند. قرآنهای تذهیب شده در زمره زیباترین تذهیب کاری هاست . طلا و لاجورد یکی از عوامل اصلی کار تذهیب بوده و در همه حال برای آرایش و تذهیب کتاب و قرآن از آنها استفاده میشدهاست.
تشعیر :
تصاویر پرندگان و حیوانات و گل و بوته درختان که در حاشیه کتابها به کار مىرفته بهخصوص تصویرحیوانات را تشعیر گویند. این نوع طراحى زیبا و ظریف براى زیبا کردن و صفحهآرایى کتابها بهکار مىرفته و بیشتر با رنگ طلایى و گاه از دو تا سه رنگ همراه طلا استفاده مىشده است. اگر تابلويى بهصورت تشعير طراحى شود که حيوان يا پرندهاى را در حال نزاع و درگيرى نشان دهد به آن اثر « گرفت و گير» گويند.
گلیم بافی :
گلیم بافی از قرن ها پیش در ایران رایج بوده است و گفته می شود که بیش از یک هزار سال در این خطه سابقه دارد. گلیم بیش از قالی در کشورمان سابقه و قدمت دارد و در واقع قالی در اثر تکامل گلیم بافی طی قرون و اعصار متمادی پدید آمده است.
گلیم های هر منطقه دارای خصوصیات ویژه ای از نظر طرح و رنگ است و با توجه به طرح و رنگ بندی های آن شناخته می شوند. برای تهیه تار گلیم ، اغلب از نخ پنبه و پشم و در موارد استثنایی از ابریشم استفاده می شود. هر چه گلیم سبک تر باشد از مرغوبیت بیشتری برخوردار است زیرا در بافت آن از تار و پود ظریف تری استفاده شده است.
بافندگان روستایی معمولا در لبه های خارجی گلیم ، حاشیه ای با موی بز به رنگ سیاه می بافند که این اين كار به استقامت گليم كمك مي كند
خوشنویسی :
خوشنویسی یا خطاطی به معنی زیبانویسی یا نوشتن همراه با خلق زیبایی است و فردی که این فرآیند توسط او انجام میگیرد خوش نویس نام دارد، بهخصوص زمانی که خوش نویسی حرفه شخص باشد.
گاهی درک خوشنویسی به عنوان یک هنر مشکل است. به نظر میرسد برای درک و لذت بردن از تجربه بصری خوشنویسی باید بدانیم خوشنویس علاوه بر نگارش یک متن، سعی داشته اثری هنری با ارزشهای زیبایی شناختی خلق کند.
خوشنویسی تقریبا در تمام فرهنگها به چشم میخورد اما در مشرق زمین و بهویژه در سرزمین های اسلامی و ایران در قله هنرهای بصری واقع است.
کاشی کاری :
صنعت کاشي کارى اصولاً همراه با سفالگرى مورد بحث قرار مىگيرد. هنر کاشيکارى را ترکيبى از خصايص تجريدى اشياء و رنگها مىدانند. به بيان ديگر کاشىکارى عبارتست از شکل بخشيدن به گِل و پختن آن در حرارت کوره و تزيين آن با طرح و نقش و لعاب و رنگ و پخت مجدد در کوره
هنرمند کاشي کار با کاربرد و ترکيب قطعات رنگين نقوش تزئينى را مىسازد. يا طرحهاى هندسى ساده و بعد نقوش متنوع گل و برگ و گياه و حيوانات که با الهام و تأثيرپذيرى از طبيعت شکل گرفته است.
در کاوشهاى چغازنبيل شوش و ديگر مناطق باستانى ايران، علاوه بر سفال لعابدار، خشتهاى لعابدار نيز بهدست آمده است. در تزئينات دورهٔ هخامنشى کاربرد آجرهاى لعابدار رنگين در بدنهٔ ساختمانهاى شوش و تختجمشيد ديده مىشود.
خاتم کاری :
خاتم سازی یکی از هنرهای با ارزش شرق است. از گذشته خاتم سازی اطلاعات زیادی در دست نیست، زیرا مواد اولیه خاتم اکثرا چسب و چوب است و این دو ماده بر اثر مرور زمان از بین می روند.
با این همه در اماکنی که جنبه تقدس داشته و در نتیجه از آنها به خوبی نگهداری شده، به خاتم هایی بر می خوریم که قدمت دویست تا سیصد ساله دارند
در خاتم سازی ابتدا چوب، استخوان یا فلز را به صورت منشورهای مثلث القاعده می برند و آنها را بنحوی کنار هم قرار می دهند که برش عرضی آنها دارای اشکال هندسی منظم باشد، زیرا شکل عمومی بیشتر خاتم ها را نقوش هندسی تشکیل می دهد
خراطی :
خراطی شیوهای از تولید محصولات چوبی است که طی آن و توسط ابزار و وسایل مختلف و عمدتاً به وسیلهٔ دستگاه خراطی اشیایی نظیرقلیان، گهواره، پایهٔ آباژور و ظروف مختلف ساخته و پرداخته میشود
معرق کاری
تصویری که با چیدن منظم و هموار قطعات کوچک سنگ های رنگی ، سفال یا چوب رنگی در کنار هم ، بر روی دیوار ، سقف بوجود می آید را معرق گویند
منبت کاری :
منبت کاری با چوب یکی از ظریف ترین صنایع دستی است که تلفیقی از هنر و حوصله هنرمندانی است که با مواد اولیه ی ارزان و ساده، محصولاتی با ارزش خلق می کنند، هنرمندانی که با چند قلم و اسکنه ای فلزی ذهنیات خود را با خطوط کوفی، نقوش اسلیمی، ختایی و گل و مرغ و ... روی چوب کنده کاری می کنند
منبت کاری هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب ، با توجه به اسناد و مدارک موجود منبت کاری در ایران ، سابقه این صنعت به 1500 سال می رسد و قدیمی ترین اثر منبت کاری موجود یک لنگه در چوبی است و روی آن با خلال هایی از چوب گردو و نقوش زیبایی تزئین شده است.
گره چینی :
هنر گره چینی از هنرهای دیرینه در صنایع چوبی است كه از كنار هم قراردادن تكههای كوچك چوب و شیشه به صورت پازل بدون استفاده از هیچگونه میخ و چسبی برای اتصال، به وجود می آید ، هنری که در آن گره از گره ای گشوده نمی شود . ( از این سبک به طور معمول برای ساخت درب های اماکن متبرک ، مقابر استفاده می شود )
ساخت سنتی ساز :
ساخت سازهای سنتی ایرانی مثل تار ، کمانچه و سه تار از هنرهای دیر پای ایرانیان بوده است
حصیر بافی : حصیربافی به معنی بافت رشتههای حاصل از الیاف گیاهی (سلولزی) به کمک دست و ابزار ساده دستی است که طی آن محصولات مختلفی مانند زیرانداز، سفرهٔ حصیری، انواع سبد، انواع ظرف و ... تولید میشود
شيشهگرى :
شیشه گری يکى از قديمىترين صنايعى است که بشر به آن اشتغال داشته و قدمت اين صنعت به ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پيش از ميلاد مىرسد. احتمال دارد اولين سازندگان شيشه مصريان بودهاند.
شيشه معمولاً مخلوطى از سيليکاتهاست. باستانشناسان ثابت کردهاند که شيشه در هزارهٔ سوم ق.م. در سومر وجود داشته و بعد از هزار سال به مصر وارد شده است. در ايران در سدهٔ ۱۳ ق.م. صنعت شيشهگرى وجود داشته است. مهارت شيشهسازان ساسانى بسيار قابلتوجه است. تزئينات روى شيشه شامل سياهقلمکاري، تراش، ميناکاري، زراندود کردن، نقاشى و غيره است.
جاجیم بافی :
جاجیم گونهای زیرانداز دورویه است. جاجیم دستبافی است از پارچهٔ کلفت شبیه به پلاس که از پلاس نازکتر است و آن را از نخهای رنگین و ظریف پشمی یا پنبهای یا آمیزهای از این دو میبافند. جاجیمها پرز ندارند و میتوان از هر دو روی آن استفاده کرد. عشایر از آن بهرهٔ زیادی میگیرند و کاربرد آن به عنوان رو انداز و محافظ سرما است. مواد اولیه جاجیم پشم است و بافت آن شبیه گلیم است، با این تفاوت که جاجیم در چهار تخته بافته میشود
ترمه بافی :
ترمه پارچه ای ظریف است که از کرک یا پشم یا ابریشم طبیعی و مصنوعی و با استفاده از طرح های اصیل و سنتی به وسیله دستگاه های بافندگی بافته می شود.
در گذشته نقشهای ترمه را به روش انگشتی ایجاد میکردند ولی امروزه از دستگاه چهاروردی (که برای شعربافی و نساجی سنتی به کار میرفت) استفاده میشود. ترمهبافی از اوایل دوران صفویه در اصفهان رواج داشته ولی اکنون در حال منسوخ شدن است و تنها در استان یزد بافته میشود
سجاده بافی :
سجاده بافی به منظور تأمین شرایط مكان نمازگذار از لحاظ طهارت و پاكی است. ابعاد سجاده معمولاً كوچك و قابل حمل بوده و اكثراً توسط نخ های پشمی با رنگ سفید- كرم- سیاه و با طرحی شبیه محراب بافته می شود.
طرح اصلی سجاده معمولاً محراب است. نقش قندیل، ستون و سر ستون هم در سجاده معمول است. شیعیان در بالای محراب، یا در حاشیه سجاده کتیبههایی به نام معصومین - و اشعاری در مدح ایشان-
و کلماتی چون "یاهو" و « هو» نقش میکرده اند. در حالی که سجادههای ایرانی با گل و بوته و نقش جانوران زیاد دیده شده
گلابتون دوزی :
گلابتون طلائی است که از حدیده کشیده و به شکل ریسمان های باریک ساخته باشند.
گلابتون دوزی نوعی دوزندگی است که جنبه ی تزئینی دارد و در آن نخ گلابتون به کار میرود.
در حال حاضرگلابتون دوزی با الیاف طلا به هیچ وجه در ایران رایج نیست و گلابتون دوزها به جای استفاده از نخ طلا ، از نخ هایی که دارای روکش فلزی زرد و یا سفید است و عمدتا از پاکستان وارد می شود استفاده می کنند
مرصع کاری :
مرصع به معنی آنچه با جواهر تزئین شده باشد، است.(جواهر نشان)
هنر مرصع کاری عبارت است از نشاندن جواهر(سنگهای قیمتی ونیمه قیمتی) بر روی ظروف ، زیور آلات و اشیاء تزئینی دیگر .
قلم زنی :
قلمزنی عبارت است از تزیین و کندن نقوش بر روی اشیای فلزی به ویژه مس، طلا، نقره، برنج و یا به عبارت دیگر ایجاد خطوط و نقوش به وسیله قلم با ضربه چکش، بر روی اجسام فلزی
ملیله کاری :
ملیلهکاری شاخهای از هنر فلز کاری است که با مفتولهای نازک نقره انجام میپذیرد. در این هنر کالاهای نقره مانند سینی، قندان، گیره استکان، گل سینه و... ساخته میشود- نقره به کار رفته در این هنر عیار ۱۰۰ دارد
شمش های نقره را با چکش یا دستگاه نورد به شکل مفتول های چهارپهلو باریک میکنند و ابتدا نقشهای کوچک را میسازند سپس آنها را در کنار هم در یک قالب قرار داده و با نقرهای با عیار پایینتر لحیم میکنند.
دواتگری :
ساخت اشیاءفلزی به روش سرد را دواتگری گویند . در ابتدا دواتگران با کوبیدن یک قطعه سنگ بر روی فلز سرد ، ظرف یا شئی ساده را می ساختند
قاب آینه لاکی :
از دو لته مقوایی ممتاز تشکیل می شد که برای هدیه به شاهان و شاهزادگان درست می شد ، یک لته آینه و لته دیگر شمایل پیامبر یا حضرت علی بوده است .
قلمدان :
قلمدان، جعبه مانندی است از جنس چوب ٬ مقوا که برای نگهداری قلمهای مخصوص خوشنویسی و دیگر ابزار کتابت به کار میرود.
معمولا قلمدان از دوبخش تشکیل میشود «بخش داخلی» که مانند جعبه سرگشاده و بدون در است و بخش بیرونی یا «روپوش قلمدان» که بخش داخلی را مانند غلاف دربر گرفته و جعبه گونهای است از مقوا یا چوب ِ مکعبِ استوانه شکلِ میان تهی. روی قلمدان را با نقشهای گوناگون از نقوش گیاهی و هندسی و اشکال آدمیان، پرندگان و یا جانوران منقش میسازند. معمولاً در آن ابزارهای گوناگون نوشتن مانند قلم و قلم تراش و ..... میگذارند
نقاشی ایرانی :
نقاشی با شیوه ها و روی زمینه های گوناگون ، روی بوم ، روی دیوار ، پشت شیشه ( بیشتر مناظر طبیعی و کومه های روستایی ، چهره اشخاص سر شناس و تصویر مرغ و ماهی نقاشی می شود ) .
نگار گری یا مینیاتور نیز جزیی از نقاشی ایرانی است
منبع :
وبلاگ : تارنماي ارتباط جهاني DSOLIMANI.BLOGFA.COM